Rakamlarla Makedonya Türkleri: Demografik daralma, kurumsal istikrar

Kuzey Makedonya’da nüfus yapısı sessiz ama istikrarlı biçimde değişirken, bu dönüşüm ülkedeki tüm toplulukları doğrudan etkiliyor. Türk toplumu ise bu sürecin içinde, anadilde eğitimi ayakta tutan kurumsal yapılarıyla dikkat çekiyor.

Devlet İstatistik Ofisi’nin 2020–2024 verileri, Türk nüfusundaki sınırlı azalmaya rağmen Türkçe eğitimin okul sayıları, öğretmen kadroları ve kurumsal bütünlüğü açısından korunabildiğini ortaya koyuyor. Bu tablo, demografik baskılar altında dahi eğitimin yalnızca sayılarla değil, toplumsal sahiplenmeyle de ayakta kalabildiğini gösteriyor. Demografik arka plan: Hafif azalma eğilimi ile istikrar 2021 nüfus sayımına göre Türk toplumu 70.961 kişi ile ülke toplam nüfusunun yüzde3,86’sını oluşturmaktadır. 2002 nüfus sayımıyla karşılaştırıldığında (71.757 kişi), 19 yıllık dönemde yüzde 0,8’lik sınırlı bir düşüş kaydedilmiştir. Bu demografik dinamik, doğal olarak eğitim sistemine de yansımaktadır. Coğrafi temeller ve yoğunlaşma 2021 Nüfus Sayımı verilerine göre, Kuzey Makedonya’da Türk nüfusunun yüzde 10’un üzerinde olduğu 15 belediye bulunuyor. Resmî istatistiklere dayanan verilere göre, Türklerin en yoğun yaşadığı belediyeler Plasnica ve Merkez Jupa oldu. Listenin başında yer alan Plasnica’da Türk nüfusu yüzde 97,1 ile açık ara çoğunluğu oluştururken, Merkez Jupa’da bu oran yüzde 77,9 olarak kaydedildi. Bu iki belediye, Türklerin mutlak çoğunlukta olduğu yerleşim birimleri olarak öne çıkıyor. Türk nüfusunun yüksek oranlara ulaştığı diğer belediyeler arasında Mavrovo ve Rostuşe (yüzde30,8), Karbinci (yüzde25,1), Konçe (yüzde 22,2) ve Vasilevo (yüzde 21,3) yer alıyor. Ayrıca Dolneni (yüzde 18,5), Debre (yüzde 17,7), Radoviş (yüzde 16,6) ve Vrapçişte (yüzde 15,6) gibi belediyelerde de önemli bir Türk nüfusu bulunuyor. Bunun yanı sıra Studeniçani (yüzde14,7), Valandova (yüzde13,4), Gostivar (yüzde12,7), Resne (yüzde10,1) ve Demir Kapi (yüzde10,0) da Türk nüfusunun yüzde 10 eşiğini geçtiği belediyeler arasında yer aldı. Türkçe eğitimde dört yıllık trend: İlkokullarda kayıp, ortaokullarda istikrar Kuzey Makedonya'daki Türkçe eğitim verileri, 2020/21 ile 2023/24 öğretim yılları arasında öğrenci sayılarında genel bir düşüş yaşandığını ortaya koyuyor. İlkokul seviyesinde okul sayısı 35'te sabit kalırken, öğrenci sayısında ciddi bir düşüş gözlemlendi: Öğrenci Kaybı: 2020/21 yılında 4.842 olan öğrenci sayısı, 2023/24 yılında 4.612'ye gerileyerek toplamda 230 kişilik (yüzde -4,8) bir azalma yaşadı. Öğretmen Kadrosu: Öğretmen sayısı 492'den 489'a düşerek yüzde -0,6 oranında hafif bir gerileme gösterdi. Verimlilik: Öğrenci/öğretmen oranı 9,8:1 seviyesinden 9,4:1 seviyesine iyileşti. Ortaokul kademesinde de okul sayısı 6 olarak değişmeden kaldı. Diğer veriler ise şöyle şekillendi: Öğrenci Değişimi: Toplam öğrenci sayısı 4 yıl içinde 37 kişi azalarak (yüzde -2,8) 1.308'e düştü. Öğretmen Artışı: İlkokulların aksine, ortaokullarda görev yapan öğretmen sayısı 138'den 141'e yükseldi. Oranlar: Öğretmen başına düşen öğrenci sayısı 9,3:1 olarak kaydedildi. Veriler, Türkçe eğitim veren okul sayısının korunmasına rağmen, özellikle ilkokul seviyesindeki öğrenci azalmasının yıllık ortalama yüzde -1,2 seviyesinde seyrettiğini gösteriyor. Bu durum, bölgedeki demografik değişimlerin eğitim üzerindeki etkisini yansıtmaya devam ediyor. Öğretim koşullarında iyileşme En dikkat çekici olumlu eğilimlerden biri öğrenci/öğretmen oranındaki iyileşmedir: 2020/2021: Öğretmen başına 9,8 öğrenci 2021/2022: Öğretmen başına 9,8 öğrenci 2022/2023: Öğretmen başına 9,6 öğrenci 2023/2024: Öğretmen başına 9,4 öğrenci Bu gelişme, öğretmen sayısının görece istikrarlı kalması (2023/2024’te toplam 630 öğretmen) ve öğrenci sayısındaki kademeli azalmanın birleşik sonucudur. Türkçe kültürel üretim istikrarlı ancak mütevazı seyrediyor Kuzey Makedonya’da Türkçe kültürel üretim, eğitim sistemiyle paralel biçimde istikrarlı ancak sınırlı bir varlık göstermeye devam ediyor. 2020–2024 dönemine ait veriler, Türkçe yayıncılığın ülke genelinde düzenli biçimde sürdüğünü ancak toplam yayıncılık içindeki payının görece düşük kaldığını ortaya koyuyor. Bu dönemde Türkçe olarak yılda ortalama 22 kitap ve broşür yayımlandı. Türkçe yayınların, ülke genelindeki toplam yayıncılık içindeki payı ise yüzde 1,5 ile 2,0 arasında değişti. Yıllara göre dağılıma bakıldığında, 2020 yılında 22 Türkçe yayın gerçekleştirilirken bu sayı toplam yayınların yüzde 1,7’sini oluşturdu. 2021’de 25 yayınla son beş yılın en yüksek seviyesine ulaşan Türkçe yayıncılık, bu yıl yüzde 2,0 pay elde etti. 2022 yılında ise yayımlanan eser sayısı 19’a düşerken, oran yüzde 1,5 olarak kaydedildi. 2023’te 23 yayın ile yeniden artış gözlemlenirken, toplam içindeki pay yüzde 1,7 oldu. 2024 yılında yayımlanan 21 kitap ve broşür, Türkçe yayınların toplam yayıncılık içindeki payını tekrar yüzde 1,5 seviyesine taşıdı. Bu rakamlar, Türkçe yayıncılığın sembolik düzeyde varlığını sürdürdüğünü, ancak nicel büyümeden çok sürekliliğe dayandığını gösteriyor. Yeni Doğanlar 2024 yılında dünyaya gelen 16.061 bebekten 602’si Türk annelerden doğdu. Bu bebeklerin büyük çoğunluğu Türk anne ve Türk babadan dünyaya gelirken, farklı etnik topluluklarla yapılan evliliklerden de çocuklar doğdu. Vefat Edenler 2024’te toplam 20.201 kişi hayata veda etti. Türk topluluğunda 437 ölüm kaydedildi; bunların 245’i erkek, 192’si kadın. Erkek ölümlerinin biraz daha yüksek olması, genel nüfus eğilimleriyle örtüşüyor. Bu rakamlar, topluluğun yaşlanma sürecini ve doğal demografik döngüsünü yansıtıyor. Yeni evlenenler 11.066 evlilikten 165’i Türk kadınlarla gerçekleşti. Bunların büyük çoğunluğu Türk erkeklerle oldu (135 evlilik). Ancak Makedon (18), Arnavut (6) ve Boşnak (3) erkeklerle yapılan evlilikler de dikkat çekiyor. Boşanmalar Toplam 2.024 boşanmanın içinde Türk kadınlardan 49 boşanma kaydedildi. Çoğunluğu Türk erkeklerle olan evliliklerden kaynaklanırken, Makedon ve Arnavut eşlerle yapılan evliliklerde de boşanmalar görüldü. Zorluklar ve perspektifler Başlıca zorluklar: Demografik yaşlanma ve çocuk sayısındaki azalma Öğretim yöntemleri ve içeriklerinin modernizasyon ihtiyacı Azalan öğrenci sayısına rağmen kalitenin korunması Olumlu göstergeler: Kurumsal çerçevenin korunması Öğrenci/öğretmen oranındaki iyileşme Toplumsal destek ve sahiplenme Sonuç Ortaya konan veriler, Kuzey Makedonya’daki Türkçe eğitimin demografik daralmaya rağmen yapısal bir çözülme yaşamadığını açık biçimde ortaya koyuyor. Okul sayılarının korunması, öğretmen kadrolarındaki istikrar ve öğrenci–öğretmen oranındaki iyileşme, bu sistemin yalnızca nicel değil nitel açıdan da dirençli olduğunu gösteriyor. Önümüzdeki dönemde Türkçe eğitimin sürdürülebilirliği, demografik gerçeklerle yüzleşen ancak pedagojik kaliteyi ve toplumsal sürekliliği önceleyen politikaların geliştirilmesine bağlı olacak. Bu yönüyle Türkçe eğitim, yalnızca bir öğretim alanı değil, aynı zamanda kültürel varoluşun temel dayanaklarından biri olmaya devam ediyor. H.Gina