Haritadan silinen köyler, kaybolan izler: Tanju Bilaloğlu Doyran’ın hafızasını anlatıyor

Bir zamanlar 300 zanaat erbabı, hanları, camileri, tekkeleri ve canlı çarşısıyla Osmanlı coğrafyasının en hareketli ticaret merkezlerinden biri olan Doyran, Savaşların ardından derin bir sessizliğe büründü. Yüzyıllık bu yıkımın ardından geriye kalan son tanıklar ise yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Yeniden Birlik olarak, öğretmen ve yerel tarih araştırmacısı Tanju Bilaloğlu ile ayakta kalan sınırlı eserleri, haritadan silinmeye başlayan Türk köylerini, unutulan yer adlarını ve hafızamızı kaybetmeden önce yapılması gerekenleri konuştuk: “Bir yerin hafızası kaybolursa, geriye yalnızca taşlar kalır...”

Makedonya’nın sakin göl kasabası Doyran, geçmişte camileri, medreseleri, zanaatkârlar çarşısı ve canlı ticaret hayatıyla Osmanlı coğrafyasının dikkat çeken merkezlerinden biriydi. Ancak Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı ile ağır yıkıma uğrayan şehir, günümüzde mütevazı bir kimliğe bürünmüş durumda. Öğretmen ve yerel tarih araştırmacısı Tanju Bilaloğlu  Doyran’daki Osmanlı-Türk mirasını, zamana yenik düşen yapıları, boşalan köyleri ve bu köklü kültürel kimliği gelecek kuşaklara aktarmanın yollarını konuştuk. Hafızanın ve Tarihin Peşinde: Doyran’ın Dünü ve Bugünü Yeniden Birlik: Tanju Bey, öncelikle kendinizi tanıtır mısınız? Bir öğretmen ve araştırmacı olarak bugün Doyran’daki Osmanlı mirasına baktığınızda nasıl bir tablo görüyorsunuz? Tanju Bilaloğlu: Uzun yıllardır öğretmenlik yapıyorum. Bunun yanında Makedonya Türklerinin tarihi ve kültürel mirasıyla ilgileniyor, bu konularda araştırmalar yapıyorum. Hazırladığım çalışmalarla çeşitli sempozyumlara ve kültürel etkinliklere de katıldım. Aynı zamanda eski fotoğrafları, belgeleri, şarkıları, eski video kayıtlarını ve geçmişe ait farklı materyalleri toplamaya çalışıyorum. Bu ilgim yalnızca Makedonya ile sınırlı değil; Balkanlar’daki farklı şehir ve yerleşimlerle ilgili fotoğraf ve belgelere de ilgi duyuyorum. Çünkü bana göre tarih bazen büyük arşiv belgelerinde, bazen eski bir fotoğrafın arkasına yazılmış birkaç kelimede, unutulmuş bir şarkıda ya da artık kullanılmayan bir yer adında karşımıza çıkıyor. Doyran’a bugün baktığımızda sakin ve küçük bir göl kasabası görüyoruz. Fakat yüz, yüz elli yıl geriye gittiğimizde karşımıza çok farklı bir şehir çıkıyor. Tarihî Doyran; camileri, medresesi, çarşısı, hanları, hamamı, çeşmeleri, okulları ve canlı ticaret hayatıyla çevresinin önemli merkezlerinden biriydi. Öyle ki terziden bakırcıya, kalaycıdan fırıncıya kadar yaklaşık 300 zanaat erbabından, ayrıca çok sayıda han ve kahvehaneden söz ediliyor. Ancak Balkan Savaşları ve özellikle Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan çatışmalar, bu tarihî dokuyu büyük ölçüde tahrip etti. Bugün ayakta kalan birkaç yapı ve kalıntı, aslında çok daha geniş bir Osmanlı şehir mirasının son tanıkları durumunda. Bu nedenle Doyran’daki Osmanlı mirasına yalnızca bugün ayakta kalan yapılar üzerinden bakmamak gerektiğini düşünüyorum. Kaybolan mahalleler, camiler, eski yer adları, mezarlıklar, fotoğraflar ve insanların hafızasında kalan anlatılar da bu mirasın bir parçasıdır. Doyran’ın geçmişini gerçek anlamda anlayabilmek için bütün bu unsurları birlikte değerlendirmek gerekir. Zamanda Yolculuk: Ayakta Kalan Eserler ve Kaybolan Yapılar Yeniden Birlik: Bugün Doyran’da Osmanlı döneminden hangi eserler ayakta? Geçmişte var olup günümüze ulaşmayan başlıca yapılar hangileriydi? Tanju Bilaloğlu: Bugün Doyran’da Osmanlı döneminden günümüze ulaşan yapıların sayısı ne yazık ki oldukça sınırlı. Bunların başında Saat Kulesi, Türk Hamamı, eski Türk Okulu ve Şeyh Çeşmesi geliyor. Bunların dışında, eski camilerden birine ait olduğu düşünülen bazı temel ve duvar kalıntıları ile eski Müslüman mezarlığındaki mezar taşları da geçmişten kalan önemli izler arasında. Oysa tarihî Doyran’ın mimari ve şehir dokusu çok daha zengindi. Şehirde camiler, mescitler, tekkeler, medrese, Türk okulları, hamam, çok sayıda çeşme, çarşı ve kapalı çarşı, hanlar, kahvehaneler, Hükümet Konağı, mahkeme, jandarma binası, postane, çeşitli zanaat dükkânları ve geleneksel konutlar bulunuyordu. Bunlar yalnızca mimari yapılar değil, Doyran’ın idarî, ekonomik, dinî ve sosyal hayatının da önemli merkezleriydi. Türk Hamamı, eski Doyran’ın günlük ve sosyal hayatında önemli bir yere sahipti. Kesin yapım tarihi bilinmiyor. Kaynaklarda hamamın birden fazla bölümden oluştuğu, kadınlar ve erkekler için ayrı bölümlerinin bulunduğu ve şehirde yaşayan farklı topluluklar tarafından kullanıldığı belirtiliyor. Suyunun Doyran’ın batısındaki Derebaş bölgesinden künklerle getirildiği, hatta evlenecek genç kızlar için özel hamam merasimlerinin yapıldığı da anlatılıyor. Eski Türk Okulu da günümüze ulaşan önemli yapılardan biri. Yapının kesin inşa tarihi ve kim tarafından yaptırıldığı konusunda elimizde açık bir belge bulunmuyor; ancak kaynaklar yapının 1912 yılına kadar eğitim amacıyla kullanıldığını gösteriyor. Bu yönüyle Doyran’daki Türk eğitim tarihinin günümüze ulaşan önemli somut tanıklarından biri. Şeyh Çeşmesi de ayakta kalan önemli eserlerden biridir. Kesin yapım tarihi ve banisi konusunda açık bir belge bulunmuyor. Ancak eski Doyran’ın gelişmiş bir su ve çeşme sistemine sahip olduğu biliniyor. Şehrin içme suyu Kalatepe–Derebaş bölgesindeki kaynaklardan getiriliyor ve mahallelerdeki çeşmelere dağıtılıyordu. Şeyh Çeşmesi de bu eski su kültürünün günümüze ulaşan nadir örneklerinden biri. Saat Kulesi ise Doyran’ın en tanınan tarihî yapılarından biridir. Kulenin yapımı bazı kaynaklarda 1372 yılıyla ilişkilendirilmekte ve Evrenos Bey dönemine tarihlendirilmektedir. Bununla birlikte, kulenin kesin yapım tarihini doğrudan doğrulayan bir kitabe veya dönemine ait açık bir belge bulunmadığından, bu tarihi ihtiyatla değerlendirmek gerekir. Buna rağmen Saat Kulesi’nin eski Doyran’ın çarşı hayatının ve şehir siluetinin en önemli simgelerinden biri olduğu açıktır. Camiler ve mescitler konusunda tarihî kaynaklar bize daha ayrıntılı bir tablo sunuyor. 1894 tarihli Kāmûsü’l-a‘lâm, Doyran şehrinde 3 cami ve 7 mescit bulunduğunu kaydederken, 1323 (1905) tarihli Selânik Vilâyeti Salnâmesi 6 cuma camii, 5 mescit ve 5 tekke bulunduğunu bildiriyor. Buradaki “cuma camii” ifadesi, cuma namazı kılınan ve hutbe okunan camileri ifade ediyor; yani bu yapılar yalnızca cuma günleri kullanılan yapılar değildi. Bazı araştırmalarda Hacı Bali Camii, Mahmut Ağa Camii ve Sinan Efendi Camii adlarına da rastlanıyor. Sinan Efendi adının Doyran’da bir mahalle adı olarak geçtiğini de biliyoruz. Ancak bu camilerin kesin olarak nerede bulunduğunu ve bugün görülen kalıntıların hangisine ait olduğunu henüz belirleyebilmiş değiliz. Bu nedenle isimleri vermek mümkün olsa da yerlerini kesinleştirmek konusunda dikkatli olmak gerekir. Tekkeler konusunda da önemli bilgiler mevcut. 1760 tarihli Hatice Hatun vakfiyesinde, Doyran’da Şeyh Yahya Efendi tarafından yaptırılmış bir tekkeden söz ediliyor. Hatice Hatun’un değirmenli arazi ve bahçesinden elde edilecek geliri bu tekkenin ihtiyaçları için vakfettiği, o sırada tekkenin postnişininin Şeyh Mehmed Efendi olduğu belirtiliyor. Doyran kazasında başka tekke merkezleri de vardı. Doyranlı Halvetî şeyhi Mehemmed Toyrânî ile bağlantılı olarak Gölbaşı’nda Gazi Maktul İbrâhim Paşa tarafından cami, mescit, tekke ve imaretten oluşan bir külliye yaptırıldığı biliniyor. Ayrıca Doyran merkezinde ve Dedeli köyünde Melâmî tekkelerinin faaliyet gösterdiğine ilişkin kayıtlar da bulunuyor. Bugün ise eski Doyran’daki bu cami ve tekke yapılarının hiçbiri bütün hâlde ayakta değil. Eski Doyran’ın yukarı kesiminde, camilerden birine ait olduğu düşünülen bazı temel ve duvar izleri ile çevresindeki eski Müslüman mezarlığı hâlâ görülebiliyor; ancak bu kalıntıların hangi camiye ait olduğunu kesin olarak söylemek mümkün değil. Bütün bunlar gösteriyor ki bugün gördüğümüz birkaç yapı ve kalıntı, geçmişte çok daha geniş, canlı ve zengin olan Osmanlı-Türk şehir dokusunun geriye kalan son tanıklarıdır. Restorasyon Çalışmaları: Yeterli mi, Yoksa Eksik mi? Yeniden Birlik: Bu tarihî yapıların korunması ve restorasyonu konusunda sizce bugün yeterli çalışma yapılıyor mu? Tanju Bilaloğlu: Son yıllarda Doyran’daki bazı tarihî eserler için önemli çalışmalar yapıldığını söylemek gerekir. Saat Kulesi yeniden ayağa kaldırıldı, Türk Hamamı’nda koruma ve restorasyon çalışmaları gerçekleştirildi, eski Türk Okulu restore edilerek müzeye dönüştürüldü. Bunlar elbette olumlu gelişmeler. Ancak bütün mirasa birlikte baktığımda, yapılan çalışmaların henüz yeterli olduğunu düşünmüyorum. Saat Kulesi’nin korunması konusu benim için de yeni değil. 2007–2008 döneminde, benim hazırladığım Doyran’ın tarihî ve kültürel mirasına ilişkin çalışma vesilesiyle İstanbul’daki kardeş okulun müdürü İlter Bey ile birlikte Türkiye’deki Alemdağ Belediyesiyle temas kurduk. Bu temasların ardından Doyran Belediyesi ile Alemdağ Belediyesi arasında kardeş belediye ilişkisi kuruldu. O dönemde bu ilişkinin yalnızca resmî bir kardeşlik protokolü olarak kalmaması, Doyran’daki tarihî mirasın korunmasına da katkı sağlaması düşünülüyordu. Saat Kulesi’nin, yakınındaki çeşmenin ve eski Türk Okulu’nun onarılması gündeme geldi. Bir mimar Doyran’a gelerek yapıları yerinde inceledi; gerekli izinler konusunda Üsküp’teki ilgili koruma kurumlarıyla da görüşmeler yapıldı. Ancak proje o dönemde gerekli onayları alamadığı için uygulamaya geçirilemedi. Yine de bugün geriye baktığımda, bu yapıların korunmasının daha o yıllarda Türkiye ile kurulan kardeş belediye ilişkisi üzerinden gündeme taşınmış olmasını önemli buluyorum. Saat Kulesi ve Türk Hamamı için daha sonra Doyran Belediyesi ile Bulgaristan’daki Nevestino Belediyesi ortaklığında, Avrupa Birliği’nin sınır ötesi işbirliği programı kapsamında yeni bir proje yürütüldü. Proje 2019 yılında başladı ve 2021 yılında tamamlandı. Saat Kulesi’nin rekonstrüksiyonu 2021 yılında gerçekleştirildi ve kule 5 Kasım 2021’de yeniden kullanıma açıldı. Saat Kulesi’nin yeniden Doyran siluetine kazandırılmış olmasını önemli bir gelişme olarak görüyorum. Bununla birlikte, yapılan rekonstrüksiyonun bazı mimari ayrıntıları, özellikle üst bölümün ve kullanılan taş örgüsünün eski fotoğraflardaki görünüşle ne ölçüde örtüştüğü açısından ayrıca değerlendirilebilir. Tarihî yapılarda yalnızca yeniden ayağa kaldırmak değil, mümkün olduğunca özgün görünüme sadık kalmak da önemlidir. Aynı proje kapsamında Türk Hamamı’nda da koruma ve restorasyon çalışmaları yapıldı. Ancak burada Saat Kulesi’ndeki gibi bütünüyle yeniden inşa edilmiş bir yapıdan söz etmiyoruz. Mevcut kalıntılar korundu, iç bölümde ve zeminde düzenlemeler yapıldı; buna karşılık üst yapı, kubbeler ve kaybolmuş bölümler yeniden oluşturulmadı. Bu nedenle hamam bugün hâlâ büyük ölçüde tarihî kalıntı niteliğini koruyor. Bana göre yapının özgün mimarisi bilimsel olarak yeterince ortaya konabilirse, gelecekte daha kapsamlı bir koruma ve restorasyon çalışması değerlendirilebilir. Eski Türk Okulu ise farklı bir proje kapsamında ele alındı. Doyran Belediyesi ile Bulgaristan’ın Köstendil Belediyesi ortaklığında yürütülen Avrupa Birliği destekli sınır ötesi işbirliği projesi 2011 yılında başladı ve 2013 yılı başında tamamlandı. Yapı restore edilerek Birinci Dünya Savaşı Müzesi’ne dönüştürüldü. Tarihî bir yapının yalnızca onarılması değil, yeniden işlevlendirilerek yaşamaya devam etmesi bence koruma açısından olumlu bir örnektir. Buna karşılık Şeyh Çeşmesi’nde kapsamlı bir restorasyon veya konservasyon çalışması yapılmış değil. Çeşme hâlâ ayakta ve suyu akıyor; ancak taş yüzeylerinde, kenarlarda ve yapının bazı bölümlerinde zamanın etkileri açık biçimde görülüyor. Burada yapılacak müdahalenin yapıyı yenilemekten çok, özgün taş dokusunu korumaya yönelik uzman bir konservasyon çalışması olması gerektiğini düşünüyorum. En fazla endişe duyduğum yerlerden biri ise eski cami kalıntılarının ve Müslüman mezarlığının bulunduğu alan. Buradaki temel ve duvar izleri ile mezar taşları, Doyran’daki Osmanlı-Türk varlığının son somut izleri arasında. Yıllar içinde aynı alanı tekrar ziyaret ettiğimizde, daha önce gördüğümüz bazı mezar taşlarının artık yerinde olmadığını fark edebiliyoruz. Bunun nedenine ilişkin kesin bir hüküm vermek istemem; ancak sonuçta mezar taşları giderek azalıyor ve alan ciddi biçimde korunmaya ihtiyaç duyuyor. Bu konuyu geçmişte birkaç kez ilgili kurumlara ve yetkililere de bildirdik. Cami kalıntılarının ve mezarlığın korunması gerektiğini, mezar taşlarının giderek azaldığını dile getirdik. Ancak bugüne kadar bütün alanı kapsayan kalıcı ve bütüncül bir koruma çalışması yapılmış değil. Dolayısıyla yapılan çalışmaları değerli buluyorum; fakat Doyran’daki Osmanlı-Türk mirasının korunmasının birkaç yapının restorasyonuyla sınırlı kalmaması gerektiğini düşünüyorum. Saat Kulesi, hamam, eski okul, çeşme, cami kalıntıları ve mezarlık bir bütünün parçalarıdır. Asıl hedef, bütün bu mirasi uzun vadeli ve bilimsel bir koruma anlayışıyla gelecek kuşaklara aktarabilmek olmalıdır. Tarihî Kazadan Günümüz Köylerine: Haritadan Silinen İsimler Yeniden Birlik: Doyran’daki Türk köylerinden söz eder misiniz? Zamanında boşalan köylere bugün gittiğimizde nasıl bir manzarayla karşılaşıyoruz? Tanju Bilaloğlu: Öncelikle tarihî Doyran kazası ile bugünkü Doyran Belediyesi’ni birbirinden ayırmak gerekiyor. Osmanlı dönemindeki Doyran kazası, bugünkü belediye sınırlarından çok daha geniş bir alanı kapsıyordu. Vasil Kınçov’un 1900 tarihli Makedonya: Etnografya ve İstatistik adlı çalışmasında Doyran kazasında, Doyran şehriyle birlikte yaklaşık 79 yerleşimden söz ediliyor. Bunların önemli bir bölümünde Türk nüfusu vardı; bazı köyler tamamen Türk nüfuslu, bazıları ise farklı toplulukların birlikte yaşadığı karma yerleşimlerdi. Aynı kaynak kazanın toplam nüfusunu 29.588, Türk nüfusunu ise 17.492 olarak veriyor. Bu listede bugün adı bile pek bilinmeyen çok sayıda eski Türk köyüyle karşılaşıyoruz. Karaoğulları, Çavuşlu, Dolceli, Aşağı Mahale, Büyüklü, Hamzalı, Hoca Obası, Çınarlı, Bolovan, Pazarlı, Menatlı, Dervişli, Hacı Oğulları, Durgutlu, Veyseli, Terzili, Ayranlı, Baraklı, Başalı, Ekşi Su, Güleli ve daha birçok yerleşim bunlardan yalnızca bazıları. Bu köylerin bir kısmının adı bugün günlük kullanımda neredeyse tamamen unutulmuş durumda. Hatta bölgede yaşayan bazı insanlar bile bu eski yerleşim adlarından bazılarını ilk kez duyabiliyor. Bugünkü Doyran Belediyesi, tarihî Doyran kazasına göre çok daha dar bir alanı kapsıyor ve resmî olarak 13 yerleşimden oluşuyor. Bununla birlikte, bugünkü belediye sınırları içinde sekiz tarihî Türk yerleşiminden söz edebiliriz: Gökçeli, Kurt Hamzalı, Durutlu, Hasanlı, Urgancalı, Sevendikli, Çavuşlu ve Cuma Obası. Hasanlı’nın durumu biraz farklı; bugün ayrı bir resmî yerleşim olarak sayılmamasına rağmen yerleşim alanı hâlâ mevcut ve burada birkaç kişi yaşamaya devam ediyor. Resmî yerleşim listesinde ise diğer yedi köy yer alıyor. Bu sekiz yerleşimden Gökçeli ve Kurt Hamzalı’da yerleşik yaşam hâlâ devam ediyor. Durutlu’da nüfus artık çok azalmış durumda. Hasanlı’da da bugün yalnızca birkaç kişi yaşamaktadır. Urgancalı, Sevendikli, Çavuşlu ve Cuma Obası ise nüfusunu kaybetmiş, fiilen boşalmış eski Türk yerleşimleridir. Yani bu sekiz tarihî Türk yerleşiminden dördü bugün tamamen boş durumdadır. Bu süreç bir anda gerçekleşmedi; köyler farklı dönemlerde ve farklı hızlarda nüfus kaybetti. Örneğin Urgancalı’da 2002 nüfus sayımında 21 kişi yaşıyordu; 2021 sayımında ise nüfus sıfır olarak kaydedildi. Sevendikli’de 2002’de yalnızca 3 kişi kalmıştı ve 2021 sayımında burada da yerleşik nüfus görünmüyor. Çavuşlu ve Cuma Obası ise 1981 yılına gelindiğinde nüfusunu kaybetmiş yerleşimler arasında gösteriliyor. Durutlu’da da nüfus yıllar içinde çok ciddi biçimde azaldı. 2002 nüfus sayımında köyde 16 kişi yaşarken, 2021 sayımında bu sayı yalnızca 4’e düştü. Kurt Hamzalı’da ise 2021 sayımında 42 kişi kayıtlıydı; ancak bugün sürekli yaşayan nüfusun bu rakamın oldukça altında olduğu görülüyor. Bu nedenle resmî nüfus rakamları ile köylerde fiilen yaşayan insan sayısı her zaman birebir örtüşmeyebiliyor. Boşalmış köylere gittiğinizde ise bazen çok çarpıcı bir manzarayla karşılaşıyorsunuz. Bir zamanlar evlerin, okulun, caminin, çeşmenin ve köy yollarının bulunduğu yerde bugün birkaç duvar parçası, temel taşları, eski bir çeşme, mezarlık veya toprak içinde kaybolmuş yollar kalmış olabiliyor. İlk kez gelen biri, orada bir zamanlar canlı bir köy hayatı olduğunu fark etmeyebilir. Ama o köylerde yaşamış insanların çocuklarıyla veya torunlarıyla konuştuğunuzda arazi yeniden anlam kazanmaya başlıyor. “Şurada okul vardı, burada cami vardı, şu yol çeşmeye giderdi” denildiğinde, bugün görünmeyen köy zihinde yeniden kuruluyor. Yerel tarih araştırmasının beni en fazla etkileyen taraflarından biri de budur: Bazen yapı kayboluyor ama insan hafızası onun yerini bir süre daha koruyor. Unutulmaya Yüz Tutan Köyler ve Dijital İhya Çalışmaları Yeniden Birlik: Bu terk edilmiş köyler ve eski yerleşimler tamamen unutuldu mu? Tanju Bilaloğlu: Özellikle Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve takip eden yıllarda boşalmış ya da nüfusunu çok erken kaybetmiş bazı eski Türk yerleşimleri bugün toplumsal hafızadan büyük ölçüde silinmeye başlamış durumda. Bazı köylerin adları artık bölgede yaşayan insanlar tarafından bile bilinmiyor. Bunu kendi çalışmalarım sırasında da gördüm. Eski bir köy adını sosyal medyada paylaştığımda, bölgede yaşayan bazı kişiler “Bu köyün adını ilk defa duyuyorum” şeklinde yorumlar yaptı. Bu da bize yalnızca yapıların değil, yer adlarının ve yerleşim hafızasının da zamanla kaybolabildiğini gösteriyor. Hoca Obası gibi çok daha eski yerleşimlerin geçmişini bugün çoğu zaman eski haritalar, nüfus kayıtları, arşiv belgeleri, eski fotoğraflar ve yaşlıların anlattıkları üzerinden takip edebiliyoruz. Bazı yerlerde fizikî izler de son derece sınırlı; birkaç temel taşı, mezarlık, çeşme ya da eski yol izi dışında köyün varlığını gösteren çok az şey kalmış olabiliyor. Sevendikli üzerinde yaptığımız çalışma bunun güzel bir örneğiydi. Eski fotoğraflardan, köyü hatırlayan insanların anlattıklarından ve elimizdeki bilgilerden hareketle köyün okulunu, camisini, evlerini, çeşmesini, yollarını ve bazı günlük yaşam alanlarını görsel olarak yeniden canlandırmaya çalıştık. Elbette bunlar tarihî yapıların birebir rekonstrüksiyonu değil; eldeki bilgilerden hareketle geçmişteki yerleşim düzenini ve köy hayatını daha anlaşılır hâle getirmeye yönelik çalışmalar. Böyle çalışmaların, özellikle fizikî izleri kaybolmuş yerleşimlerin hafızasını gelecek kuşaklara aktarmada önemli olduğunu düşünüyorum. Bu nedenle bu yerleşimlerin adlarını, konumlarını ve onlarla ilgili bilgileri bugün kayıt altına almak çok önemli. Çünkü birkaç kuşak sonra yalnızca yapıların değil, bazı köylerin adlarının, nerede bulunduklarının ve kimlerin yaşadığının da tamamen unutulma riski var. Nüfus Hareketleri ve Türk Kimliğinin Korunması Yeniden Birlik: Bugün Doyran ve çevresindeki Türk toplumunun durumunu; göç, genç nüfus ve kültürel devamlılık açısından nasıl değerlendiriyorsunuz? Tanju Bilaloğlu: Bugün Doyran’daki Türk toplumunu değerlendirirken geçmişle bugün arasında önemli bir fark olduğunu söylemek gerekir. Geçmiş dönemlerde Türkiye’ye yönelik göç daha belirgindi. Günümüzde ise bu tür bir göç hareketi büyük ölçüde durmuş durumda. Bunun yerine bazı aileler eğitim, iş, evlilik veya yaşam şartları nedeniyle daha büyük yerleşimlere, yakın kasabalara ya da başka şehirlere taşınabiliyor. Bu durum yalnızca Doyran’a özgü değil; küçük yerleşimlerin genel olarak karşı karşıya olduğu nüfus hareketliliğinin bir parçası. Bugün Türk toplumu Eski Doyran’da, Yeni Doyran’da ve çevredeki yerleşimlerde varlığını sürdürmeye devam ediyor. Ancak geçmişe kıyasla daha küçük ve daha dağınık bir topluluk hâline geldiğini söylemek mümkün. Buna rağmen Türkçe aile içinde ve günlük hayatta yaşamaya devam ediyor; kültürel bağlar ve gelenekler de büyük ölçüde varlığını sürdürüyor. Fakat genç kuşak eğitim veya iş nedeniyle başka merkezlere yöneldikçe, dilin ve kültürel hafızanın gelecek kuşaklara aktarılması daha hassas bir mesele hâline geliyor. Bence bugün asıl mesele yalnızca nüfusun azalması değil; dilin, kültürel hafızanın ve Doyran’a ait yerel Türk kimliğinin gelecek kuşaklara nasıl aktarılacağıdır. Bunun için eğitim, kültürel faaliyetler, ekonomik imkânlar ve tarihî mirasın korunması birlikte düşünülmelidir. Bayramlar, Düğünler ve Hıdırellez: Yaşayan Gelenekler Yeniden Birlik:  Doyran ve çevresindeki Türk köylerinde geçmişten günümüze ulaşan Türk gelenekleri bugün hâlâ yaşatılıyor mu? Tanju Bilaloğlu: Evet, Doyran ve çevresindeki Türk köylerinde geçmişten günümüze ulaşan birçok gelenek bugün de yaşamaya devam ediyor. Özellikle bayramlarda, düğünlerde, Hıdırellez kutlamalarında, aile ve akraba ziyaretlerinde, misafir ağırlamada ve yemek kültüründe bu devamlılığı açıkça görmek mümkün. Bayramların ayrı bir yeri var. Eskiden bayram hazırlıkları günler öncesinden başlar, evler temizlenir, çeşitli yemekler ve tatlılar hazırlanırdı. Bayram sabahı aileler bir araya gelir, büyükler ziyaret edilir, elleri öpülür, akraba ve komşularla bayramlaşılırdı. Bu geleneklerin önemli bir bölümü bugün de devam ediyor. Büyükleri ziyaret etmek, akraba ve komşularla bayramlaşmak, evlerde ikramlarda bulunmak ve çocukların ev ev dolaşıp bayramlaşarak şeker toplaması yörede hâlâ yaşayan güzel adetler arasında. Düğünlerde de geçmişten kalan birçok unsur var. Ailelerin bir araya gelmesi, misafir ağırlama, toplu yemekler, müzik, oyunlar ve çeşitli düğün adetleri hâlâ önemini koruyor. Ancak eski Türk düğünlerinin bütün geleneklerinin bugün aynı biçimde sürdüğünü söylemek doğru olmaz. Bazı adetler değişti, bazıları sadeleşti, bazıları ise artık uygulanmıyor. Hıdırellez de yörede geçmişten gelen önemli geleneklerden biri. İnsanların bir araya gelmesi, baharın gelişinin kutlanması ve bu gün etrafında oluşan çeşitli adetler, kültürel hafızanın hâlâ yaşayan parçaları arasında. Bunun yanında, eskiden günlük hayatta daha yaygın olan bazı gelenekler zamanla azaldı. Geleneksel giyim-kuşam bugün artık günlük yaşamın bir parçası değil. Yolculuğa çıkan birinin ardından su dökmek gibi bazı eski adetlere ise kimi ailelerde hâlâ rastlamak mümkün. Yemek kültüründe de geçmişin izleri oldukça güçlü. Geleneksel yemekler, hamur işleri, tatlılar, birlikte sofraya oturma ve misafire ikram kültürü bugün de önemini koruyor. Elbette modern yaşam ve genç kuşakların değişen yaşam tarzları bazı gelenekleri dönüştürdü. Fakat bence önemli olan bunları yalnızca folklor olarak görmemek. Bunlar Doyran ve çevresindeki Türk toplumunun tarihî hafızasının ve kültürel kimliğinin bir parçasıdır. Yaşatıldıkları sürece geçmişle bugün arasındaki bağ da devam ediyor. Ana Dilinde Eğitim: Dil, Kültür ve Kimlik Mücadelesi Yeniden Birlik: Türkçe eğitim bugün Doyran bölgesinde nasıl bir durumda? Tanju Bilaloğlu: Doyran bölgesinde Türkçe eğitim bugün de devam ediyor ve bu, Türk toplumunun geleceği açısından son derece önemli. Gökçeli’de çocuklar ana dillerinde eğitim alabiliyor. Ancak nüfusun azalması doğal olarak öğrenci sayılarını da etkiliyor. Bu nedenle Türkçe eğitimin devam etmesi yalnızca bir eğitim meselesi değil; dilin, kültürün ve kimliğin gelecek kuşaklara aktarılması açısından da büyük önem taşıyor. Bir dil yalnızca evde konuşularak değil, okulda, kitapta, yazıda ve kültürel hayatta kullanıldığı zaman daha güçlü biçimde yaşar. Bu yüzden çocukların Türkçeyi doğru öğrenmesi, okuyup yazabilmesi ve kendi kültürünü tanıması çok değerli. Bugün Türkçe eğitim imkânının hâlâ var olması önemli bir kazanım. Bundan sonraki asıl mesele, bu imkânın gelecekte de sürdürülebilmesi ve eğitimin niteliğinin korunmasıdır. Kültürel Yıkım Tehlikesi: Miras Kaybolursa Ne Olur? Yeniden Birlik: Bu tarihî mirasa yeterince sahip çıkılmazsa sizce gelecekte ne kaybederiz? Tanju Bilaloğlu: Bir tarihî mirası kaybetmek, yalnızca eski bir yapıyı ya da birkaç taş parçasını kaybetmek değildir. Asıl kayıp, o yapının temsil ettiği hafızanın, kimliğin ve geçmişle kurduğumuz bağın giderek zayıflamasıdır. Doyran’daki Osmanlı-Türk mirasını da bu açıdan değerlendirmek gerekir. Bir çeşme, bir mezar taşı, bir cami kalıntısı ya da eski bir köy adı bize yalnızca geçmişte neyin var olduğunu söylemez; aynı zamanda burada kimlerin yaşadığını, nasıl bir şehir ve köy hayatı kurulduğunu, bu coğrafyanın hangi tarihî süreçlerden geçtiğini de anlatır. Eğer bugün bu mirasa sahip çıkmazsak, yarın yalnızca yapıları değil, onları anlamlandıracak bilgiyi de kaybedebiliriz. Birkaç kuşak sonra insanlar bir taşın neden orada bulunduğunu, bir yer adının nereden geldiğini ya da bir mezarlığın kime ait olduğunu bile bilmeyebilir. O zaman tarih, yaşayan bir hafıza olmaktan uzaklaşır ve yalnızca belgelerde kalan bir geçmişe dönüşür. Bu yüzden koruma meselesini yalnızca geçmişe saygı olarak görmüyorum. Bu aynı zamanda geleceğe karşı bir sorumluluktur. Bizden önceki kuşaklardan ne kaldıysa onu doğru biçimde belgelemek, korumak ve gelecek kuşaklara aktarmak gerekir. Çünkü bir toplum geçmişini kaybettiğinde yalnızca tarihini değil, kendi kimliğinin de bir bölümünü kaybeder. Geleceğe Taşınacak Miras: Ne Yapmalı, Nasıl Korumalı? Yeniden Birlik: Son olarak, bu tarihî ve kültürel mirasi gelecek kuşaklara aktarabilmek için sizce bugün ne yapılmalı? Tanju Bilaloğlu: Bence ilk yapılması gereken şey, elde kalan mirası doğru biçimde tespit etmek ve belgelemektir. Hangi yapı nerede, hangi mezarlık hangi döneme ait, hangi köy ne zaman boşaldı, hangi yer adı neyi ifade ediyor; bütün bunlar fotoğraf, harita, arşiv belgesi ve sözlü tarih çalışmalarıyla kayıt altına alınmalı. Çünkü kayıt altına alınmayan bir bilgi, zamanla hem fizikî olarak hem de insanların hafızasında kaybolabiliyor. İkinci olarak, ayakta kalan yapı ve kalıntılar için uzmanlar tarafından hazırlanmış uzun vadeli koruma ve restorasyon projeleri gerekir. Burada amaç yalnızca bir yapıyı yenilemek değil, özgün dokusunu mümkün olduğunca koruyarak yaşatmaktır. Mezarlıklar, çeşmeler, cami kalıntıları, eski okul, hamam ve diğer tarihî yapılar ayrı ayrı değil, Doyran’ın tarihî dokusunun parçaları olarak birlikte ele alınmalıdır. Bir başka önemli konu eğitimdir. Bu tarih yalnızca araştırmacıların ya da yaşlı kuşakların bildiği bir konu olarak kalmamalı. Çocukların ve gençlerin yaşadıkları bölgenin geçmişini tanımaları gerekir. Okullarda yerel tarih çalışmaları yapılabilir; sergiler, küçük yayınlar, dijital arşivler ve kültürel etkinlikler hazırlanabilir. Böylece genç kuşak yaşadığı yerle daha güçlü bir bağ kurar. Ayrıca belediyelerin, kültür kurumlarının, müzelerin, üniversitelerin ve yerel halkın birlikte hareket etmesi gerekiyor. Bu miras tek bir kişinin ya da tek bir kurumun taşıyabileceği bir yük değil. Ortak, planlı ve uzun vadeli bir çalışma gerekiyor. Benim için en önemli nokta şu: Gelecek kuşaklara yalnızca restore edilmiş birkaç yapı bırakmak yeterli değildir. O yapıların hikâyesini, o köylerde yaşamış insanların hafızasını, yer adlarını, gelenekleri, fotoğrafları ve belgeleri de aktarmamız gerekir. Çünkü bir yerin hafızası kaybolursa, geriye yalnızca taşlar kalır; orada yaşamış insanların izleri de zamanla silinir. Köylere ait adlar, mezarlıklar, hikâyeler ve hatıralar unutulursa, bir süre sonra sanki o insanlar ve o yerleşimler hiç var olmamış gibi olur. H. Gina