AB'de 'tütünsüz nesil' hedefi: 2040'a kadar yüzde 5'in altına inme planı

Hedef iddialı: Avrupa'nın Kansere Karşı Planı, 2040'a kadar "tütünsüz bir nesil" yaratmayı, yani tütün kullanımının nüfusun yüzde 5'inin altına düşmesini öngörüyor.

Avrupa'nın nikotin pazarı bugün on yıl öncesine kıyasla önemli ölçüde farklı görünüyor. Geleneksel sigaraların yanı sıra tüketiciler artık elektronik sigaralara, ısıtılmış tütün ürünlerine ve nikotin keselerine erişebiliyor. Düzenleyiciler için sorun, mevzuatın hâlâ temelini oluşturan Avrupa çerçevesinin, bu ürünlerin bir kısmının ya bugünkü haliyle var olmadığı ya da çok daha az pazar payına sahip olduğu bir dönemde oluşturulmuş olması. Temel, 2016'dan bu yana uygulanan 2014/40/EU sayılı Tütün Ürünleri Direktifi. Direktif sigaralar, tütün, elektronik sigaralar ve yeni tütün ürünleri için kurallar belirliyor; ancak tütünsüz nikotin keseleri gibi daha yeni kategorileri tam olarak kapsamıyor. Avrupa Komisyonu, Nisan 2026'da yayımladığı değerlendirmede, yeni tütün ve nikotin ürünlerinin hızlı gelişiminin düzenleyici boşluklar ve üye ülkeler arasında önemli farklılıklar yarattığını doğrudan tespit etti. İşte bu nedenle bugün tek bir "Avrupa modeli" bulunmuyor. İsveç'ten Hırvatistan'a kadar satış, reklam, tatlar, paketleme, vergilendirme ve gençlerin ürünlere erişimi konusunda farklı yaklaşımlar benimseniyor. İsveç: Düşük Sigara Kullanım Oranı, Sıkı Nikotin Düzenlemesi İsveç, Avrupa Birliği içinde benzersiz bir konuma sahip. AB'ye katılım sırasında müzakere edilen bir istisna sayesinde, Birlik genelinde satışı yasak olan oral tütün ürünü snus'u yasal olarak satabilen tek üye ülke. Ancak İsveç modeli düzenlemenin yokluğu anlamına gelmiyor. Aksine ülke, 2022'de nikotin keselerinin de aralarında bulunduğu tütünsüz nikotin ürünlerine özel bir yasa kabul etti. Satış yalnızca 18 yaş üstü kişilere izin veriliyor; ürünlerin önceden yetkili makamlara bildirilmesi, paketlerde sağlık uyarısı ve içerik beyanı bulunması gerekiyor; pazarlama ise sıkı şekilde sınırlandırılmış durumda. Reklamlar 25 yaş altı kişilere yönelik olamazken, televizyon ve radyoda ticari reklam yasak. İsveç'in özel bir vergi rejimi de var. 1 Ocak 2026'dan itibaren "nikotin içeren diğer ürünler" kategorisi kilogram başına 209 İsveç kronu ile vergilendirilirken, e-sıvılar için daha yüksek özel oranlar geçerli. Sigara konusundaki sonuçlar çarpıcı. İsveç Halk Sağlığı Ajansı'na göre 2024'te 16-84 yaş arası nüfusun yüzde 5,4'ü her gün sigara içiyordu; bu oran 2006'da yaklaşık yüzde 14'tü. Daha geniş bir "aktif sigara içicileri" kategorisini kullanan Eurobarometer'a göre İsveç yüzde 8'de kalırken, AB ortalaması yüzde 24 oldu. İsveç Halk Sağlığı Ajansı, sigara kullanımındaki uzun vadeli düşüşü reklam yasağı, vergi politikası, yaş sınırlamaları ve sigara içilmeyen alanların genişletilmesi gibi politikaların birleşimine bağlıyor. Hırvatistan: Kuralların Sıkılaştırılması Avrupa haritasının diğer ucunda, geleneksel sigara kullanımının hâlâ önemli ölçüde yaygın olduğu Hırvatistan yer alıyor. Special Eurobarometer 539'a göre Hırvatistan'daki katılımcıların yüzde 35'i aktif sigara içici olduğunu belirtirken, bu oran AB genelinde yüzde 24, İsveç'te ise yüzde 8. Hırvatistan, 2025'te Tütün ve İlgili Ürünlerin Kullanımının Sınırlandırılması Yasası'nı önemli ölçüde sıkılaştırdı. Değişikliklerle 18 yaş altına satış yasağı; elektronik sigaralar ve ısıtılmış tütün ürünleri de dahil olmak üzere tütün, nikotin ve ilgili ürünleri kapsayacak şekilde genişletildi. Aynı zamanda nikotinli veya nikotinsiz elektronik sigaralar ile ısıtılmış tütün ürünlerinin kapalı kamusal alanlarda kullanımı yasaklandı. Isıtılmış tütün ürünleri için tatlar ve etiketlemeye ilişkin daha sıkı kurallar da getirildi. Hırvatistan özel tüketim vergisi politikasını da kullanıyor. 2026 başından itibaren vergi, bir mililitre e-sıvı için 0,25 euro, ısıtılmış tütün ürünü için kilogram başına 211,30 euro ve yeni tütün ürünü için kilogram başına 126,90 euro. İlginç olan şu ki, bu değişikliklere rağmen Avrupa Komisyonu 2026 tarihli analizinde Hırvatistan'ı, nikotin keselerinin hâlâ büyük ölçüde genel tüketici mevzuatı kapsamında değerlendirildiği, AB düzeyinde tamamen ayrı ve uyumlaştırılmış bir rejime sahip olmadığı ülkeler arasında sayıyor. Bu durum Avrupa sorununun özünü iyi gösteriyor: Farklı ürün kategorileri farklı yasalarla düzenleniyor ve kurallar ülkeden ülkeye değişiyor. AB Yeni Kurallar Hazırlıyor Komisyon, Nisan 2026'da mevcut kuralların AB'de sigara kullanımının azaltılmasına katkı sağladığı sonucuna vardı; oran 2012'de yüzde 28'den yüzde 24'e geriledi. Mayıs 2026'da Avrupa direktiflerinin revizyonu için kamu istişaresi de başlatıldı. Komisyonun değerlendirdiği seçenekler arasında düzenlemenin nikotin keselerini de kapsayacak şekilde genişletilmesi, tatlar, tek kullanımlık elektronik sigaralar, paketleme, dijital reklamcılık ve yeni nikotin ürünü biçimlerine ilişkin kurallar yer alıyor. Yasal teklifin mevcut plana göre 2026 sonuna kadar sunulması bekleniyor. Hedef iddialı: Avrupa'nın Kansere Karşı Planı, 2040'a kadar "tütünsüz bir nesil" yaratmayı, yani tütün kullanımının nüfusun yüzde 5'inin altına düşmesini öngörüyor. Tek Avrupa, Farklı Modeller İsveç ve Hırvatistan örnekleri, Avrupa tartışmasının artık yalnızca bir ürünün "izinli mi yasak mı" olması meselesi olmadığını gösteriyor. Soru, teknolojik değişimleri takip edecek, küçükleri koruyacak, tüketicilere doğru bilgi sağlayacak ve üreticiler ile satıcılar için net kurallar oluşturacak bir düzenlemenin nasıl yaratılacağı. Nikotin ürünleri risksiz değil; ancak bileşim, kullanım biçimi ve düzenleyici özellikler açısından da birbirleriyle aynı değil. Bu nedenle Avrupa'nın önündeki soru artık yalnızca kuralların ne kadar sıkı olması gerektiği değil; aynı zamanda gelecekteki sistemin yeni kategoriler arasında yeterince hassas ayrım yapıp yapamayacağı ve bunu yaparken halk sağlığının korunmasını birincil hedef olarak koruyup koruyamayacağı.