Üsküp Hayvanat Bahçesi 100 yaşında

Üsküp Hayvanat Bahçesi, bugün 19 Nisan 2026'da 100. kuruluş yıl dönümünü kutluyor. 1926 yılında biyolog Stanko Karaman'ın girişimiyle kurulan hayvanat bahçesi, Balkanlar'ın en eski zoolojik parklarından biri olarak depremleri, savaşları ve kentin radikal dönüşümlerini geride bıraktı.

Üsküp Hayvanat Bahçesi'nin hikâyesi aslında Üsküp'ün hikâyesidir. 1926'dan 2026'ya uzanan bu yolculuk, bir bilim insanının tutkusuyla başlayan bir mirasın ne kadar ileri görüşlü olduğunu bir kez daha gösteriyor. Bir biyolog, üç kurum, tek bir vizyon Üsküp Hayvanat Bahçesi'nin hikâyesi Stanko Luka Karaman (1889-1959) anlatılmadan yazılamaz. Karaman, yalnızca hayvanat bahçesinin değil, aynı zamanda Doğa Tarihi Müzesi ve Üsküp Parkı'nın da kurucusudur. 120'den fazla bilimsel çalışmaya imza atan Karaman, balıklar, kuşlar, sürüngenler ve kabuklular üzerine yaptığı taksonomi çalışmalarıyla tanınıyor. Yeni tanımladığı tür ve alttürlerin büyük kısmı Makedonya'nın, Vardar Nehri'nin ve Makedonya dağlarının adını taşıyor. Karaman'ı Makedonya'ya getiren şey ise sıtma hastalığını yayan sivrisinekleri inceleme göreviydi. Üç yıl sonra Üsküp'e döndüğünde, bugün bildiğimiz Doğa Tarihi Müzesi ve Hayvanat Bahçesi'nin temelini oluşturacak zooloji müzesinin kurulmasına öncülük etti. Onun hedefi sıradan bir bilim kurumunun çok ötesindeydi. Karaman'ın vizyonu, dönemi için oldukça modern bir anlayışa dayanıyordu: Hayvanat bahçesi bir eğitim alanı, bilimsel yaklaşımın ve hayvanlara insancıl muamelenin merkezi olmalıydı. Bu tür kavramların nadir olduğu bir dönemde Karaman, bahçeyi açık havada yaşayan bir okul, çocukların ve yetişkinlerin doğayı anlamayı ve saygı duymayı öğrendiği bir yer olarak tasarladı. Mütevazı başlangıç: 4 hektar ve hediye edilen hayvanlar Üsküp Hayvanat Bahçesi, 1926 yılında Dr. Stanko Karaman başkanlığındaki üç kişilik bir komisyon tarafından kuruldu. Aynı yıl, o dönemde yalnızca 4 hektarlık bir alanı kaplayan bugünkü yeri önerildi. Bahçe, çoğunlukla hediye olarak alınan mütevazı sayıda hayvanla faaliyete başladı. Bu, az kaynakla ancak net bir konseptle yapılan bir başlangıçtı. Avrupa'nın büyük başkentleri görkemli koleksiyonlara sahip hayvanat bahçelerine sahipken, Üsküp kendi kurumunu hediye edilen hayvanlar ve doğanın tüm vatandaşlar için erişilebilir olması gerektiğine inanan bir bilim insanının azmiyle kazandı. 1963 depremi ve yeniden inşa Üsküp Hayvanat Bahçesi'nin tarihi, kentin tarihinden ayrı düşünülemez. 26 Temmuz 1963'te kentin büyük bölümünü yok eden ve 1.000'den fazla insanın hayatını kaybetmesine neden olan yıkıcı deprem, kent parkını ve hayvanat bahçesini de derinden etkiledi. 1965'te kent meclisinin kararı ve 1966'da yeni bir şehir planlama etüdünün kabul edilmesiyle Üsküp Hayvanat Bahçesi bugünkü görünümüne kavuştu. Deprem sonrası yeniden inşa süreci, hayvanat bahçesine aslında daha iddialı ve modern bir form kazandırdı. Bugün: 96 tür ve modern zoolojinin zorlukları Kuruluşunun 100. yılında Üsküp Hayvanat Bahçesi, 96 farklı türden oluşan geniş bir hayvan koleksiyonuna ev sahipliği yapıyor. Birkaç hediyelik hayvanla 4 hektarda başlayan kurum, bugün ciddi bir zooloji merkezine dönüşmüş durumda. Ancak yıl dönümü aynı zamanda zorlukların da farkındalığıyla kutlanıyor. Dünyanın dört bir yanındaki modern hayvanat bahçeleri, hayvanları sergileme alanlarından nesli tükenmekte olan türlerin korunması, bilimsel araştırma ve eğitim merkezlerine dönüşme yönünde artan bir baskı altında. Stanko Karaman'ın "açık havada yaşayan okul" vizyonu, aslında zamanının oldukça ilerisindeydi ve bugün hâlâ geçerliliğini koruyor. 1926'da Balkanlar'da bir nadirlik Üsküp Hayvanat Bahçesi'nin bölgesel bağlamda önemi belgelenmiş bir gerçektir. Kuruldukları dönemde Üsküp'teki Doğa Tarihi Müzesi ve Hayvanat Bahçesi, yalnızca Balkanlar'da değil, dünyada genel olarak birer nadirlikti. Bu, geriye dönük bir övgü değil, tarihsel bir olgudur: 1926 yılında dünyanın büyük bölümünde hayvanat bahçeleri yalnızca Avrupa'nın büyük başkentlerinin ayrıcalığıydı. Bu da bugünkü yıl dönümünü daha da anlamlı kılıyor. 1926'da henüz uluslararası alanda pek tanınmayan bir Balkan kenti olan Üsküp, yalnızca çok daha büyük Avrupa başkentlerinde bulunan bir kuruma kavuşmuştu. 100 yıl sonra: Stanko Karaman'ın mirası Stanko Karaman, aynı zamanda Makedonya Doğa Tarihi Müzesi'nin gelişimine de önemli katkılarda bulunarak bilim ile kamusal ilgi arasında net bir bağ kurdu. Ayrıca Üsküp Kent Parkı'nın da kurucularından biri olarak doğanın ve eğitimin herkes için erişilebilir olduğu bir kent vizyonunu tamamladı. Karaman'ın kurduğu ya da kurulmasına öncülük ettiği ve bugün hâlâ ayakta olan üç kurum, onu eserleri kendi ömründen daha uzun yaşayan ender insanlardan biri yapıyor. Karaman 1959'da hayata gözlerini yumdu, ancak Hayvanat Bahçesi, Doğa Tarihi Müzesi ve Kent Parkı depremi, sosyalizmi, dönüşüm sürecini ve kentin tüm değişimlerini geride bıraktı. Vizyonunun 100. yılında, Üsküp'ün çocukları hâlâ aynı yere gelip hayvanları izliyor.